12 bin 211 köyün adı değiştirilmiş

Türkiye /
13/05/2009

TARIK IŞIK
ANKARA - Hükümetin, isimleri değiştirilen Kürtçe
köylerin eski isimlerine kavuşabileceğinin mesajını vermesi dikkatleri bu yöne
çekerken, Fırat Üniversitesi Beşeri ve İktisadi Coğrafya Anabilim Dalı Başkanı
Doç. Dr. Harun Tunçel’in araştırması yaşanan trajediyi gözler önüne seriyor;
1940 -2000 yılları arasında 12 bin 211 köyün, yani tüm ülkedeki köylerin yüzde
35’inin ismi değiştirildi. İsim değiştirme furyasından en çok Doğu Karadeniz,
Doğu ve Güneydoğu Anadolu etkilendi. Erzurum’un 653, Mardin’in 647,
Diyarbakır’ın 555, Van’ın 415, Sivas’ın 406, Kars’ın ise 398 köyü bir gecede
haritadan silindi. Kürtçe, Gürcüce, Lazca ve Ermenice olarak bilinen köy
isimleri büyük ölçüde değiştirilirken, içinde ‘kızıl’, ‘çan’ ve ‘kilise’ sözcüğü
geçen ‘sakıncalı’ bazı köylere de yeni isimler verildi. Kürtçe sanılan bir ismin
aslında Sümerce, Türkçe sanılan bir köy isminin de Ermenice olabileceğine dikkat
çeken Tunçel, “Dilbilimcilerin incelemesi sonucu Sümer, Akad, Urartu gibi
uygarlıkların dillerinden izlere de rastlanabilir” dedi.
Doç. Dr. Harun
Tunçel’in 1940 -2000 yıllarını kapsayan, ‘Türkiye’de İsmi Değiştirilen Köyler’
çalışması, Türkiye’nin yakın tarihinin görmezlikten gelinen bir sayfasına ışık
tutuyor. 1940’dan günümüze hem Türkçe olmayan hem de Türkçe köy adlarında geniş
çaplı bir isim değiştirme operasyonu yapıldığını belirten Tunçel’in verdiği
bilgiye göre köy isimlerine değişiklik tablosu şöyle:

* İsimleri
değiştirilen köyler tüm Türkiye’ye yayılmış. Ancak, Doğu Karadeniz ile Doğu ve
Güneydoğu Anadolu bölgelerinde belirgin bir yoğunlaşma var. Köylerin yeni
isimleri henüz, halk tarafından tümüyle benimsenmedi. Özellikle orta yaştakiler
ile yaşlılar hâlâ eski isimleri tercih ediyor.

* Türkiye’de yer
adlarının değiştirilmesi işlemleri Cumhuriyet’in ilk yıllarından beri yapılıyor.
Örneğin Artvin ilinde büyük kısmı Gürcüce olan yerleşim adları ‘Meclis- i
Umûmiyye -i Vilâyet’ (İl Genel Meclisi) kararıyla 1925 yılında tümüyle
değiştirildi.

1940 dönüm noktası oldu
* Ad değiştirme işlemleri
İçişleri Bakanlığı’nın 1940 yılı sonlarında hazırladığı 8589 sayılı genelgeyle
resmileşti ve ‘yabancı dil ve köklerden gelen ve kullanılmasında büyük
karışıklığa yol açan yerleşme yerleri ile tabii yer adlarının Türkçe adlarla
degiştirilmesi’ başlatıldı. Genelgenin ardından valilikler tarafından yabancı
dil ve köklerden gelen yer adlarına ilişkin dosyalar hazırlanarak bakanlığa
gönderildi. Ancak bu çalışmalar 2. Dünya Savaşı nedeniyle uzun süre aksadı. 1949
yılında 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu’yla isim değiştirme işlemleri yasal bir
dayanağa kavuştu. 1957’de ‘Ad Değiştirme İhtisas Kurulu’ kuruldu. Bu kurulun
çalışmaları, çeşitli kesintiler olmakla birlikte 1978 yılında ‘tarihi değeri
olan yer adlarının da’ değiştirildiği gerekçesiyle işlemlere son verilinceye
kadar sürdü.

* Türkiye’de ismi değiştirilen köylerin sayısı 12 binden
fazla. Bir başka ifadeyle köylerin yaklaşık yüzde 35’inin ismi değiştirildi.
İsim değiştirme işlemlerinde en çok dikkat edilen özellik Türkçe olmayan veya
olmadığı düşünülenler ile karışıklığa sebep olan isimlerin öncelikle ele
alınması.

Bütün etnik grupları vurdu
* Aptaldam, Atkafası, Cadı,
Çürük, Deliler, Domuzağı, Dönek, Hırsızpınar, Hıyar, Kaltaklı, Keçi, Kıllı,
Komik, Kötüköy, Kuduzlar, Sinir, gibi anlamları güzel çağrışımlar uyandırmayan
isimler ile içinde ‘kızıl’, ‘çan’, ‘kilise’ kelimesi olan köylerin isimleri de
değiştirildi. Kürt, Gürcü, Tatar, Çerkez, Laz, Arap, muhacir gibi kelimeler
içeren köy isimleri de ‘bulundukları ortamda bölücülüğe meydan vermemek’ için
tarihe gömüldü.

* Karadeniz bölgesinde en çok dikkati çeken özellik
Trabzon ile Rize arasındaki yoğunlaşma. Trabzon ve Rize’de toplam 495 köyün ismi
değiştirildi. 20’si Türkçe’yken, diğerleri Rumca, Lazca, Ermenice, Gürcüce
oldukları için silindi. Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da da yok olan isimler
çoğunlukla Ermenice, Kürtçe veya Arapça kökenliydi.

Hangi isim hangi
dile ait?
Radikal’in sorularını yanıtlayan Doç. Dr. Harun Tunçel, isimleri
değiştirilen köylerin eski isimlerinin kökenini ortaya koyan bir çalışma
olmadığını söyledi. Bu konu üzerinde dil bilimcilerin çalışması gerektiğinin
altını çizen Tunçel, “Bu iş için de Türkçe, Farsça, Arapça, Ermenice, Zazaca,
Kurmanca, Süryanice-Aramca, Sümerce, Akadca, Urartuca gibi pek çok dil ve
lehçesi ile ilgili derinlemesine bilgi sahibi olunması gerekir” dedi.

Kürtçe sanılan aslında Sümerce
Köy isimlerinin zaman içinde
değiştiğini, Kürtçe sanılan bir ismin aslında Sümerce, Türkçe, Aramca
olabileceğini, aynı şekilde Türkçe sanılan bir ismin Arapça, Ermenice veya
Akadca olabileceğini anlatan Tunçel, “Hatta dilbilimcilerin incelemesi sonucunda
şu anda yaşamayan Sümer, Akad, Urartu gibi uygarlıkların dillerinin izlerine de
rastlanabilir. Yer adlarının değiştirilmesi konusunda da kanuni bir sıkıntı
yoktur, prosedür uygulanırsa bu mümkündür” diye konuştu.

Erdoğan’ın
memleketi de mağdur
Başbakan Tayyip Erdoğan’ın memleketi Rize’nin Güneysu
ilçesinin eski ve halen halk arasında yaygın olan ismi ise ‘Potomya’. Doç. Dr.
Tunçel’in araştırmasına göre 2000 yılı itibarıyla ismi değiştirilen köylerin
illere göre dağılımı şöyle:
Adana (169), Adıyaman (224), Afyonkarahisar
(88), Ağrı (374), Amasya (99), Ankara (193), Antalya (168), Artvin (101), Aydın
(69), Balıkesir (110), Bilecik (32), Bingöl (247), Bitlis (236), Bolu (182),
Burdur (49), Bursa (136), Çanakkale (53), Çankırı (76), Çorum (103), Denizli
(53), Diyarbakır (555), Edirne (20), Elazığ (383), Erzincan (366), Erzurum
(653), Eskişehir (70), Gaziantep (279), Giresun (167), Gümüşhane (343), Hakkâri
(128), Hatay (117), Isparta (46), İçel (112), İstanbul (21), İzmir (68), Kars
(398), Kastamonu (295), Kayseri (86), Kırklareli (35), Kırşehir (39), Kocaeli
(26), Konya (236), Kütahya (93), Malatya (217), Manisa (83), Kahramanmaraş
(105), Muğla (70), Muş (297), Nevşehir (24), Niğde (48), Ordu (134), Rize (105),
Sakarya (117), Samsun (185), Siirt (392), Sinop (59), Sivas (406), Tekirdağ
(19), Tokat (245), Trabzon (390), Tunceli (273), Şanlıurfa (389), Uşak (47), Van
(415), Yozgat (90), Zonguldak (156)