Üniter devlet=Türk ulus-devleti mi?

CENGİZ ÇANDAR

Türkiye
/ 29/08/2009

'Kürt Açılımı'nın önüne Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 3.
Maddesi'ni dikmeye ve böylece 'açılım'ın önünü kesmeye çalışmak siyaseten de,
ahlaken de doğru değil.

‘Kürt Açılımı’nın önüne Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 3. Maddesi’ni
dikmeye ve böylece ‘açılım’ın önünü kesmeye çalışmak siyaseten de, ahlaken de
doğru değil.
Anayasa’nın söz konusu 3. Maddesi ‘değiştirilemez’ ve ‘hatta
değiştirilmesi teklif dahi edilemez’ maddeler arasında.
Bunu, yani 3.
Madde’nin ‘değiştirilemez’ ve ‘değiştirilmesi teklif dahi edilemez’ olduğunu
hatırlatıp, söz konusu maddeye yapay bir ‘kutsallık zırhı’ geçirmenin anlamı
yok. Matbu metinlerde ‘değiştirilemez’ ve ‘değiştirilmesi teklif dahi edilemez‘
hükümler, ancak Kuran’ı Kerim ve Kitab-ı Mukaddes gibi monoteist dinler ya da
Hinduizm, Budizm
gibi inanç sistemleri kutsal metinlerine
özgüdür.
‘İlahi’ yönü olmayan ve ‘insan yapımı’ olan hiçbir metnin
‘kutsallığı’ yoktur ve pekala değiştirilir. Hele, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası
gibi 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi’nin ürünü olan ve hukuk açısından sakat doğmuş
bir metnin ‘değiştirilemez’ ya da ‘değiştirilmesi teklif dahi edilemez’
gibisinden hayat pratiğinin asla geçerli kılamayacağı ‘yasakçılık’ zihniyetine
sığınması, Anayasa Hukuk mantığı açısından, demokrasi açısından, her açıdan
kabul edilemez niteliktedir.
Ve, TC Anayasası’nın ‘değiştirilemez’ ve
‘değiştirimesi teklif dahi edilemez’ maddeleri de bir gün mutlaka değişecektir.
Bunu bir kenara yazın. Türkiye’de demokrasi ile faşizm arasındaki mücadele
süreci, ilki lehine ağır bastıkça, kaçınılmaz olarak sıra, Askeri Darbe’nin
aslında kendisine ‘dokunulmazlık’ izafe etmek için icat ettiği o
‘değiştirilemez’ ve ‘değiştirilmesi teklif dahi edilemez’ maddelerine mutlaka
gelecektir.
Bu konunun bir yönü. Ama burada üzerinde durmak istediğimiz
pratik yönü; ne diyor 3. Madde?
“Türkiye devleti, ülkesi ve milletiyle
bölünmez bir bütündür. Dili Türkçedir. Bayrağı, şekli kanunda belirtilen, beyaz
ay yıldızlı al bayraktır. Milli marşı ‘İstiklal Marşı’dır. Başkenti
Ankara’dır.”
Gündemdeki ‘Kürt Açılımı’ tartışmalarında, bu madde tartışma
konusu olmadı ki. Ne başkent, ne bayrak, ne ülke, hatta ne resmi dilin Türkçe
olması; bunların hiçbiri ‘değişsin’ önerisi, hatta niyeti ortada yok.
Peki
niçin Genelkurmay Başkanı Orgeneral İlker Başbuğ, ‘Kürt Açılımı’ tartışması
topuna hiçte gerekmediği halde girdiği vakit, açıklamasının başına Anayasa’nın
3. Maddesi’ni yerleştirdi?
Bu, ‘üniter devlet-ulus devlet’ kavramlarına
ilişkin çarpık bir yorumdan kaynaklanıyor. Genelkurmay Başkanı da, o çarpık
yorumdan besbelli etkileniyor.
***
Orgeneral Başbuğ’un nezdinde
Anayasa’nın 3. Maddesi’nin vurucu yanı ‘Türkiye’nin ‘devleti, ülkesi ve
milletiyle bölünmez bir bütün’ olduğunu belirten sözcükleri. ‘Üniter’ ve
‘ulus-devlet’in tanımı bu ‘bölünmez bütünlük’te algılanıyor.
Bu haliyle
bırakıldığında hayli sığ bir anlayış böylesi. Çünkü bir başka ‘üniter devlet’
olan İspanya’nın 1978 tarihli Anayasası’nın 2. ve
3. maddeleri ile bayrağı
tanımlayan 4. maddesi, bizimkinin 3. Maddesi’ni çağrıştırıyor.
Ama sadece
çağrıştırıyor.
Bakın İspanya Anayasası’nın 2. Maddesi’ne: “Anayasa, İspanya
ulusunun çözülemez birliğine, tüm İspanyolların ortak ve bölünmez vatanına
dayanmaktadır” diyor ve devam ediyor: “Kendisini meydana getiren milliyetler ve
bölgelerin özerklik hakkını ve aralarındaki dayanışmayı tanımaktadır ve güvence
altına almaktadır.”
İspanya Anayasası’nın 3. Maddesi ise şöyle: “(1)
Castilian devletin resmi İspanyolca dilidir. Tüm İspanyolların onu bilme görevi
ve kullanma hakkı vardır.
(2) İspanya’nın diğer dilleri de, statülerine göre
özerk toplulukların bulunduğu yerlerde resmi olacaktır. (3) İspanya’nın dilsel
zenginlik özellikleri özel bir saygı ve koruma konusu olacak bir kültürel
mirastır.”
Unutmayalım, İspanya, bir ‘Üniter Devlet’tir, ‘ülkesi ve
milletiyle bölünmez bütünlük’ anlayışı orada da vardır ve Anayasa’nın dayandığı
zemindir.
Ama orada ‘İspanyol’ kavramı, bir etnisiteyi ifade etmez ve o
anlamda bir kendiliğinden bir ‘üst kimlik’ niteliği taşırken, Türkiye’de ‘Türk’
öyle değil. Öyle de algılanmıyor. Orada sorun başlıyor.
Bunlar ciddi konular
öyle hotzotla ve demagojiyle bastırılacak cinsten olmadıkları gibi, Türkiye’nin
geldiği noktada hotzottan korkacak ve sinecek insanların sayısı da giderek

pek azalıyor.
‘Kürt Açılımı’ adı verilen isim bize değil, Başbakan’a ait.
‘Demokratik Açılım’ diye altı çizilmek istense de, bu, özünün ‘Kürt Açılımı’
olduğu gerçeğini değiştirmiyor- süreçin Türkiye’nin kuruluş dönemi eksiklikleri
ve çarpıklıklarını gidermesi gibi de bir işlevi var.
Anayasa değişikliği ve
vatandaşlık tanımı, sürecin ilk halkası değil belki ama kaçınılmaz son halkası
olacak.
‘Yol boyunca’ aşılması gereken bir çok engel var ve bunlardan önemi
bir bölümü ‘ideolojik’.
***
Örneğin, Genelkurmay Başkanı’nın kendisine
kılavuz olarak aldığı Prof. Dr. Metin Heper’in bu konulardaki görüşleri hem
yanlış, hem de sorunludur.
Bu konulardaki uzmanlığı ile tanınan Prof. Dr.
Baskın Oran’a sorarsanız, “Metin Heper, askerlere ölçü alarak üniforma biçiyor
ya da bir başka deyimle onların zihniyetini onların istediği biçimde teorize
ediyor.”
Metin Heper’in görüşleri için ‘akademik açıdan yüzkarası’ diyenler
de var. Örneğin, Genelkurmay Başkanı İlker Başbuğ’un referans aldığı Heper,
“Türkiye Cumhuriyeti devletinin etnik anlamıyla sadece Türklerin devleti
olmadığını, Kürt kimliğinin 1930’ların sonları ve 1940’ların başlarında sadece
bir grup ‘entelektüel’ tarafından inkâr edildiğini, bu yaklaşımın da hiçbir
zaman resmi devlet politikası olmadığını, yaşanan süreçte devletin haksız yere
suçlandığını Kürtler arasında devlete karşı gereksiz bir husumet yaratıldığını
ve bugün adeta devletten hesap sorulma raddesine gelindiğini” ileri
sürüyor.
Yani, Heper, ‘Türk devleti Kürtlere yönelik olarak asimilasyonist
olmamıştır’ tezini savunuyor. Başbuğ da öyle.
Bu ‘görüş’ü Türkiye’nin Kürt
vatandaşlarının ezici çoğunluğunu ikna edemezsiniz.
Onların ikna edilemeyecek
olması bir yana, bu ‘görüş’ tam anlamıyla ‘insaf’ tepkisini hak edecek
niteliktedir.
Bu ‘görüş’ü çürütmek için 24 Eylül 1025’te kabul edilmiş olan
‘Şark Islahat Planı’nı bilmek yeterlidir. Tarih çarpıtılarak, tarih olmamış gibi
davranılarak ya da tarihte ne yapılmışsa sanki yapılan tersi gibi bugün
anlatılarak bilim adamı da olunmaz, ülke de yönetilmez.
‘Şark Islahat Planı’
ve bu ülkede Kürtlere yönelik uygulanan politikaların ne olduğuna yarın
değinelim, görelim bakalım söz konusu olan ‘1930’lar ve 1940’larda birkaç
entelektüel’in mi işi yoksa ‘1920’lerden beri gelen devlet politikası’
mı?
Yıllardır ikincisiyle, ‘1920’lerin mantığıyla sürdürülen devlet
politikaları’yla didişiyoruz.
Özü ‘Kürt Açılımı’ olan ‘Demokratik Açılım’,
Türkiye’yi zayıflatıcı ve özünde ‘ayrımcı ve bölücü’ olan bu devlet
politikasının değişmesi yani ‘devletin dönüşmesi’ sinyalleri verdiği için, gerek
bugün ve gerekse gelecek için bir değer ve anlam taşıyor.
Bu konuyu
tartıştıkça, ‘devlet ricali’nin ‘üniter devlet’ten anladığının ‘Türk
ulus-devleti’ olduğunu ve onun belkemiğinin ise ‘farklılıklar zenginliğimiz’
sloganı altında ‘asimilasyonist’ olduğunu görüyoruz.
Öyle bir ‘ideolojik
bakış açısı’ndan, yani ‘sorunun kaynağı’ndan Kürt sorununa çözüm
çıkmaz.
‘Açılım’ dediğimiz ise zaten, 80 yıllık ‘oyun’dan vazgeçip, ülkeyi
‘çözüm rotası’na sokmaktan başka bir şey değil...