Pazar

06.05.2012

Gizemi toprağının üstünde bir
şehir

Diyarbakır sadece bir surlar kenti değil. Kentte aynı
zamanda görülmeye değer yüzlerce yıllık tarihe sahip kiliseler, camiler,
kervansaraylar ve hamamlar da var. Şehir turuna çıkıyoruz. Bazı resmi
binaların üzerinde Kürtçe tabelalar görüyorum. Açılım sürecinde atılan
adımlardan biri…

NURAY KAYACAN / GEZDİM GÖRDÜM
Diyarbakır uçağı inişe geçiyor... Kara parçasının görünmesiyle
birlikte şehir hakkında ipuçları da çorap söküğü misali ortaya çıkmaya
başlıyor. Uçak askeri bir alana iniyor. Acaba bir aksilik mi oldu, neden
askeri üsse iniş yapıyoruz derken benim gibi ilk kez Diyarbakır'a
gelenlerle birlikte Diyarbakır'ın sivil bir havaalanı bile olmadığını
öğreniyoruz. Uçaktan iniyoruz; etrafta gözetleme kuleleri, askerler,
mevziler, tel örgüler… Kendimi Guantanamo üssüne girmiş gibi hissediyorum.
Nasıl psikolojik bir baskıdır bu. Daha şehre attığınız ilk adımda korku
jenerik olarak damarlarınızda akmaya başlıyor.

ÇOK KISACA TARİHİ...

Dicle ırmağının kıyısında bulunan Diyarbakır; Asurlulardan Hititlere,
Makedonyalılardan Bizanslılara, Selçuklulardan Abbasilere kadar birçok
medeniyete ev sahipliği yapar. Kent Arap akınlarıyla birlikte Bekir Bin
Vâil ve kabilesinin bölgeye yerleştirilmesinden sonra Diyarbekir adını
alır. Mustafa Kemal Atatürk'ün 1937 yılındaki bir konuşmasında kentin
ismini Diyarbakır diye telaffuz etmesinden sonra, aynı yıl bakanlar kurulu
kararıyla kentin adı resmen Diyarbakır olarak değiştirilir. Kürtçe çok
zengin, köklü bir dil ve Türkçe ile uzaktan yakından ilgisi yok. Yollar
bakımsız, çevre düzenlemesi namına pek bir hareket yapılmamış. Belediye
burada belediyecilik hariç birçok siyasi faaliyette bulunmakta.

GENÇ NÜFUS ÇOK AMA ÇOK FAZLA...

Her gittiğimiz yerde etrafımızı çocuk ordusu sarmakta. Kale, sur,
sokaklar her yer çocuklar ve ergenlerle dolu. Ama şehir planlamasında
çocuklara yönelik bir hareket yok. Bu kent çocuklardan mütevellit büyük
oranda ama çocuklar düşünülmeden bekasına yelken açmakta. Ne bir park
gördüm, ne sevimli kedi köpek resimleri, kreş, anaokulu tabelaları...
Daracık bir sokakta gördüğü yavru bir köpeğin boynuna ip bağlama
gayretinde beş on tanesi. 'Abi arabanı koruyayım mı?' diyen ama alt
metinde 'Para vermezsen arabanı çizerim!' demek isteyen çocuklar. Yasin
okumak için, mekânın tarihçesini anlatmak için, elindeki renkli sıvıları
içecek diye satmak için, ayakkabı boyamak, arabanın camını silmek, mendil
satmak için, yani para kazanmak için didinen alın teri müptedisi ufacık
çocuklar…

Bizi Gezdiren Doktor Abimiz Anlatıyor… 'Şaşırdınız farkındayım ama
burada beş çocuklular kısır muamelesi görür. Bakın şu tarihi bina eskiden
huzureviydi. Ne huzur ama! Bundan 15 yıl önce, ben öğrenciyken gördüğüm
bir tablo beni çok etkilemiştir. Buradan geçmekteydim. Bir araç yanaştı ve
hayatın yükü omuzlarında kamburluk etkisi yapmış zavallı bir ihtiyarı oğlu
indirdi araçtan. Sonrada içeri bile götürmeden bastı gitti. İhtiyar
kaldırıma çöküverdi. Oturduğu yerde başladı ağlamaya. Bir yandan da
ağlamayı yediremiyor, elleriyle gözünü ovuşturmakta. O an ne hale geldik
diye düşündüm. Ata'ya saygı temelli örfi sistemimiz hangi ara çöküverdi.
Maddi imkânsızlıklar bizi nasıl bu hale getirdi?'

YAŞAM HAKKI EN KUTSAL HAKTIR (HERKES İÇİN)

Güneydoğu'ya ilk kez giden biri olarak dinlediklerim karşısında
şaşkınlık, acıma, utanma, sorgulama, çözüm arayışı türevi onlarca duygu
karmaşasında düşünmekten başıma ağrılar hücum ediyor. Nedense bu ve
benzeri meselelerin halledilmeyeceği sistem tarafından bir güzel beynimize
empoze edilmiş, kendi çabalarımıza, kurduğumuz cümlelere kendimiz dahi
inanmıyoruz.

BEN BİR ANNEYİM!

Bizi evinde misafir eden Öğretmen Hanım'a, tehlike ile koyun koyuna
yaşam nasıl bir şey diye soruyorum: 'Ben bir anneyim… Evladımı okula
gönderirken, bir ses duyarsan ellerinle başını koru ve serviste hemen yere
atla diye her sabah tembih vermenin acısını ben bilirim. Kızımı okula
yolcularken servisin camına atılacak taşın, molotof kokteylinin
düşüncesinin gölgesinde evladımı bir daha göremeyecek gibi her sabah sıkı
sıkı sarılıp vedalaşmanın acısını ben bilirim…'

EVLER BAZALT TAŞINDAN

Yazları çok sıcak geçen Diyarbakır'ın kışları ise bir hayli soğuk.
Geleneksel Diyarbakır evleri de iklimin bu özelliği düşünülerek inşa
edilmiş. Binalarda Karacadağ'dan çıkarılan bazalt taşları kullanılmış. Bu
taşlar yazın serin kışın ise sıcak kalmayı sağlıyor. Diyarbakır'ın üzerine
kurulduğu bölgenin tarih boyunca en büyük sıkıntılarından biri de sıcak ve
kurak iklimi olmuş. Bu nedenle, bir dönem kenti daha da sıcak yaptığı
gerekçesiyle surların yıkılması bile düşünülmüş. İklim Diyarbakır'dan
göçlere de neden olmuş. Diyarbakır surları iç kale ve dış kale olmak üzere
iki bölümden oluşuyor. Surların iç kısmı eski Diyarbakır'ı oluşturuyor.
Eski Diyarbakır'ın en görkemli yapılarının başında kuşkusuz Ulu Cami
geliyor. Kilise olarak inşa edilen yapı Selçuklular döneminde camiye
dönüştürülmüş. Meryemana Kilisesi de görülmesi gereken tarihi binalar
arasında bulunuyor.

CAHİT SITKI TARANCI'NIN EVİ...

Geleneksel Diyarbakır mimarisinin en güzel örneklerden biri çağdaş Türk
edebiyatının önemli isimlerinden Cahit Sıtkı Tarancı'nın yaşadığı ev. 35
yaş şiiriyle üne kavuşan edebiyatçının yaşadığı ev, müze olarak
sergileniyor. Müzede, el yazıları, fotoğraflar, kişisel eşyalar ve
hakkında yazılmış kitaplar bulunuyor. Abdülhamid'e karşı gizli örgüt
çalışmalarına katıldığı için hapsedilerek, Diyarbakır'a sürgüne gönderilen
Ziya Gökalp'in yaşadığı ev de müze olarak sergileniyor.

DOĞU'NUN PARİS'İ DİYARBAKIR

Kentin Mardin kapısında ise tarihi Dicle köprüsünün diğer adıyla 10
Gözlü köprünün görülebileceği Gazi Köşkü bulunuyor. Mustafa Kemal'in kente
gelişinde kaldığı ve Hatay sorununun tartışıldığı köşk de müze haline
getirilmiş, bahçesi de şimdilerde mesire yeri olarak kullanılıyor.
Doğu'nun Paris'i bir dönem yaşanan terör olayları nedeniyle kaybettiği
hareketi son yıllarda yeniden kazanmaya başlamış.

Kentte, Doğu mutfağının geleneksel lezzetlerini de tatmak mümkün.
Özellikle kaburga dolması ve patlıcanlı meftunesi meşhur. Diyarbakır
karpuzlarıyla da iddialı. Kent devasa boyutlardaki lezzetli karpuzlarıyla
Temmuz ayında bir de festivale ev sahipliği yapıyor. Ama meydandaki o
itici karpuz heykelini görünce söylenmeye başlıyorum. Böyle köklü bir
medeniyet şehrinin karpuzu ile ön plana çıkartılması bana göre tenkide
şayan…

DÖRT AYAKLI MİNARE'Yİ GEZİYORUZ

Akkoyunlu Kasım Han tarafından yaptırılan Şeyh mutahhar Camii'sinin
dört ayaklı minaresi yekpare dört sütun üzerinde inşa edilmiş ilginç
anıtlardan. Minarenin sütunları altından yedi defa geçenin her dileğinin
yerine geldiğine inanılıyormuş. Elbet biz bu tür hurafeleri yapana da
yaptırana da Rabb'imin vaadini biliyor, korkuyor ve Allah muhafaza
diyoruz. Ulu Camii'nin kuzeyinde ve camiye bitişik olan Mes'udiye
Medresesi de mutlaka görülmeli. Motif ve kitabeleriyle çok değerli bir
sanat eseri olan medresenin avlusundaki mihrabın iki yanına ustaca
yerleştirilmiş döner taş sütunlar binanın herhangi bir yerinde meydana
gelecek çökmeyi veya kaymayı tespit için konulmuş. Bina kesme taştan iki
katlı olarak yapılmış ve Mesudiye medresesi içinde öğrenim yapılan
Anadolu'nun ilk üniversitesi.

ŞEYH SAİD'İN İDAM EDİLDİĞİ YERDEYİZ...

Eski Diyarbakır cezaevine gidiyoruz. Şeyh Sait de burada tutulmuş ve
idam edilmiş. Mekânı gezerken insanın içi ürperiyor. Terk-i diyar edilmiş
küflü betonlarda sanki mahkûmların çığlıkları sinmiş, mazi üzerinize
üzerinize geliyor. Tavandan sular damlıyor bir yerde sicim sicim. Geniş
avluda yürürken orada can veren insanlığın ayak seslerini duyuyorsunuz.
Şeyh Sait'in darağacı gibi her bir sütun. Onun gibi ölümüne bir karşı
duruşun inadıyla yıllara meydan okurcasına dimdik duruyor. Parmaklıklar
paslı, koğuşlar karanlık ve korku saçıyor. Hava güneşli ama burası halen
ve sanırım daima karanlık…

Cezaevi çevresinde restorasyon çalışmaları süren birçok tarihi eser
var. Arkada yapılan kazıda yine eski bir yerleşim yeri ortaya çıkmış.
Burası için çok bilinen bir haber. Şehrin kaldırımları dahi yapılmazken,
eski yerleşkelerin restore çabaları trajikomik geliyor. Şehir bakımsız,
hizmet yok denecek kadar az. Geldiğimiz ilk gün yağan yağmur yerel halkta
üzüntü yapınca bir şeylerin ters gittiğini anlıyoruz. Burada yağmur
yağınca elektrikleri kesilir diyorlar. Kesiliyor ve çok ama çok uzun bir
süre gelmiyor.

SURLARLA ÇEVRİLİ BU DİYARIN DÜŞMANLARI DIŞARIDA MI?

Diyarbakır surlarla çevrili… Surlara çıkıp şehri seyrediyoruz. Bir
yanda Dicle usul usul akmakta... Burada yapılan bir kazıda bulunan kumaş
parçası 5000 yıllık tarihi ile literatüre geçmiş. Surların altında yine
kazılarla ortaya çıkarılan bir sarnıç var. Yöresel materyaller satılıyor,
ayrıca çayınızı içip sohbet edebileceğiniz bir mekân haline de getirilmiş
durumda.

Binlerce yıllık tarihi olan bir şehirde insan o duygularla çevresini
inceliyor. Gittiğiniz her yerde yeni kazılarla ortaya çıkarılan
yerleşkeler var. En ufak bir çalışma için vurulan bir kazma bir tarihi gün
yüzüne çıkarıyor. Faili meçhuller, tarihi eserler, kalıntılar… Diyar'ı
Bekir toprağının altındaki tüm sırları cüretkârca sunuyor, sanırım
alışılmışın dışında bir büyüsü var bu ilin. Gizem toprağın altında değil,
üstünde hüküm sürüyor.

Kaynak:
http://yenisafak.com.tr/Pazar/?i=381663