Üye
Ol

I

Üye
Girişi

Radikal Mobil

WEBTV

Foto
Galeri

Eğitim

Sağlık

Sinema

Yorum

Radikal Kitap

Radikal
Blog

Radikal
İki

BİZE YAZIN TÜM YAZILAR
KİTAP
EKLE KONU BAŞLIKLARI Araştırma - Tarih Bilim Din - Mitoloji Edebiyat Eğitim Başvuru Felsefe Hobi Mizah Sanat - Tasarım Sesli Kitaplar Yabancı Dilde Yayınlar

https://twitter.com/Radikal_Kitap

Yazı Kitap

Anasayfa / Kitap Tanıtımı
/ Bavulumuza Rumca sığar mı?

Bavulumuza Rumca sığar mı?

13.10.2012 01:15:00
//
FOTİ BENLİSOY

Üç binden fazla Rum’un yaşamadığı şehirde Rumca bir romanı bin
adet basmak gibi intiharî girişim, Rumcaya iade-i itibar girişimi
aslında.

Yazı Boyutu

BU HABER İLE İLGİLİ Yazdır

Yorum Yaz

PAYLAŞ

Tweetle

1960’ların sonunda, dönemin siyasal ve sosyal çalkantıları dolayısıyla o
zaman İstanbul’da mukim olanların gözünden muhtemelen kaçan tarihsel bir kırılma
yaşanır. Yüzyıllar boyunca şehrin sosyal hayatına, çarşısına, pazarına,
kahvesine, meyhanesine, sokağına damgasını vurmuş olan Rumca, İstanbul’un bir
kamu dili olma özelliğini yitirir. Elbette bir günde olup biten bir şey değildir
bu. Rumcanın şehir hayatından çekilmesi, on yıllardır devam eden Türkleştirme
politikalarının ve bizzat bu politikaların müsebbibi olduğu demografik erozyonun
kümülatif etkisinin bir sonucu olarak gerçekleşir. Önce dükkân tabelalarındaki
Rumca ibareler silinir, yer isimleri (sadece Aya Stefanos ya da Samatya gibi
semt isimleri değil, onlarca sokak ismi de) millileştirilir. Sıra insanlara
gelir. İlk ve esas olarak 1920’li yılların sonunda gerçekleştirilen (ama
1960’ların başı da dahil olmak üzere zaman zaman yeniden gündeme gelen)
“Vatandaş Türkçe konuş” kampanyalarıyla Rumlar da dahil azınlık topluluklarından
umumi yerlerde Türkçe konuşmaları, bu suretle de Türk dil ve kültürünü
özümsemeleri talep edilir. Özellikle mektepli gençliğin “zinde kuvvetlerini”
oluşturduğu bu kampanya tramvaylarda, vapurlarda, gazino, çay bahçeleri, sinema,
tiyatro gibi eğlence ve sayfiye yerlerinde, caddelerde, meydanlarda, sokaklarda,
azınlıkların yoğun olarak yaşadıkları ve çalıştıkları semtlerde sürekli bir
gerilim kaynağı olur. Rumca veya sair azınlık dillerinde gazete okuyan
insanların ellerinden gazeteler öfkeyle alınıp yırtılır. Türkçe konuşmayan
kimselere devamlı müdahale edilmesiyle sık sık kavgalar meydana gelir.
Sürekli tehdit altında olunduğu, her an bir müdahaleyle
karşılaşılabileceği korkusuyla umumi yerlerde iki kişi arasında Rumca konuşmak
neredeyse imkânsız hale gelir.

Otosansür ve
otokontrol
Rumca elbette sadece sözlü iletişimde kullanılan bir dil
değildi. Ardında devasa bir yazılı kültür geleneği olan ve 19. yüzyıldan
itibaren bilhassa İstanbul matbuat hayatında ciddi bir yeri olan bir dildi.
Rumca kitaplar, gazeteler, dergiler, İstanbul yayın hayatının demirbaşlarıydı.
1950’li yılların ortalarına kadar çok sayıda Rumca gazete basın âleminin
vazgeçilmez bir parçasıydı. Elbette pembe bir tablo değildi söz konusu olan. Tek
parti devrinde zaten oldukça “kontrollü” olan basın rejimi, Rumca ve diğer
azınlık yayınları için tam bir cendere anlamına geliyordu.

Otosansür ve
otokontrol, azınlık basının yegâne var kalma stratejisiydi. Birçok Türkçe gazete
(bilhassa Kıbrıs meselesinin gündeme geldiği dönemlerde) Rumca bilen elemanlar
istihdam ederek Rumca gazete ya da dergilerin “açıklarını” kolluyor, onların
“ihanete meyyal” yayınlarını duyurmayı milli bir vazife addediyordu. Gazeteler
kapatılabiliyor ya da 6-7 Eylül “olayları” sırasında gerçekleştiği üzere
matbaalar hedef halini alabiliyordu. Bu koşullarda Rum yayıncılığı hep kararsız
ve ürkek bir dengenin esiri oldu ve bilhassa 1960’larda (özellikle de 1964
“sürgünleriyle” birlikte) gündeme gelen hızlı demografik çözülmenin ilk
kurbanlarından biri oldu. Her on yılda bir, bir başka felaketle (vergi, pogrom,
sürgün) yüz yüze kalan Rumlar çareyi topraklarını terk etmekte buldukça Rum
basın-yayın hayatı da soldu. Gazetelerin sayısı azaldı, dergiler kapandı.
Bırakın yeni kitapların basılmasını, azınlık okullarında dersler için Rumca
kitap bulmak dahi imkânsızlaştı.

1980’li yıllarda ilkokulda fen bilgisi
dersinde, ta 1960’ların başında İstanbul’da basılmış bir ders kitabımız
olduğunu, yirmi yıldır okulda öğrenciler tarafından sırayla kullanıla kullanıla
lime lime olmuş kitapta “insanlık bir gün Ay’a mutlaka ayak basacak” türü
satırları okuduğumuzu hatırlıyorum. 1960’lardan itibaren Rumca
kitapların basılmaması, sayısı giderek azalan gazetelerin ise ancak düğün,
vaftiz ve özellikle de ölüm ilanları haricinde pek az malzemeye yer verir
oluşuyla birlikte Rumca, okunan bir dil olmaktan çıkmıştı artık. Rumca
okuyacak bir şey bulmak ancak “dış destekle”, yani Yunanistan’dan getirilen
kitap, dergi ya da gazetelerle mümkündü. Öğretmen olan annem çocuklarının bu
yazılı gelenekle bağlarının kopmasını istemediğinden çareyi Yunanistan’dan çok
sayıda resimli mitoloji kitabı ve (neyse ki) çizgi roman almakta bulmuştu (bu
yüzden Red Kit’i Luki Luk, Kaptan Swing’i Mark, Çelik Blek’i ise sadece Blek
olarak tanıdım). Netice itibariyle Yunancanın kendine has bir kolu olan Rumca
kamu hayatından sökülüp atılınca soldu, evlerde dahi güçlükle ayakta tutulabilir
hale geldi.

Başa dönersek, 1960’lı yıllarda bir ara, İstanbul’un sosyal
tarihinde büyük ihtimalle çoğumuzun fark etmediği bir kırılma yaşandı: Rumca bu
şehrin dillerinden biri olmaktan çıktı. Rumca, Rumlarla birlikte sürgün edilince
İstanbul kamusu da bu dille düşünmez, yazmaz, konuşmaz oldu. İstos Yayınları
olarak 40 küsur yıl sonra İstanbul’da yeniden Rumca (hem de İstanbullu bir Rum
tarafından kaleme alınmış) bir romanı yayımlamaktaki gayemiz, her şeyden önce bu
kesintiye, bu kesintinin yarattığı kültürel tahribata, daha doğrusu kayba dikkat
çekmek; kaybedenin ya da kaybolanın sadece Rumlar olmadığını göstermekti. Hangi
baştan sayarsak sayalım üç binden fazla Rum’un yaşamadığı bu şehirde Rumca bir
romanı bin adet basmak gibi piyasa rasyonelleri itibarıyla “intiharî” bu
girişim, Rumcaya mütevazı bir “iade-i itibar” girişimi aslında. Yanlış
anlaşılmasın: Rumcanın artık geride kalmış güzel günlerin hoş bir sedası olarak
yadedilmesi değil hedefimiz. Rumların ya da sair “azınlık” toplulukların
“nostaljikleştirilmesine”, Türkiye’nin siyasal ve toplumsal güncelliğinden
bağımsız sevimli bir folklorik unsur haline getirilmesine külliyen karşıyız.
Bilakis nostaljiyi hâlihazırda devam eden pratikle ikame etmek arzusundayız.
Rumca bir kitap yayınlayarak bir “bavula”, ortak bavulumuza sadece iki de değil,
çok daha fazla dil sığdırmanın lüks değil zenginlik, hatta acil bir ihtiyaç
olduğunu biz de kendimizce hatırlatmak gayesindeyiz.

“1964
kuşağından” iki insan
Hristos Anagnostopulos’un Anavoles kai
Katiforoi (Ertelemeler ve Yokuşlar) adlı romanı, “1964 kuşağından” iki insanın
hikâyesi. Bir önceki cümlede tashih yok; 1968 değil, “1964 kuşağı” söz konusu.
Türk hükümetinin Kıbrıs krizi bağlamında diplomatik bir koz gibi kullandığı
Rumların önemli bir bölümünü sürgün etmesi sonucu yurtlarından sökülüp atılan
insanlardan olan Dimitri ve Yorgo’nun, biri Yunanistan’da, diğeri Almanya’da bir
türlü dikiş tutturamayan hayatları üzerine bu anlatı. Köksüz kalmak,
yerleşememek, “yerli” olamamak, kendini bir türlü evinde hissedememek üzerine.
Nereye giderlerse gitsinler “yabancı” kalmaya mahkûm edilen bu iki insanın
hayatı ertelenen ve dolayısıyla da bir türlü alınamayan kararlar nedeniyle
havada kalmış gibidir. Tehir edilmiş tercih ve kararlarla dolu hayatları, onları
ister istemez sürekli yokuş aşağı sürükler. Kendi hayatı da Türkiye, Yunanistan
ve Almanya arasında bölünen Anagnostopulos, bu romanında 1960’larda İstanbul’u
terke zorlanmış Rumların halet-i ruhiyesine dair (son dönemde sayısı çok artmış
azınlık çalışmalarında bulamayacağımız) son derece keskin ve acıtıcı gözlemlerde
bulunuyor.

YORUM YAZ
Yorumunuzu girmek için sisteme
giriş yapmalısınız.
Eğer üye değilseniz üye
olunuz.

GÜNÜN KİTABI

İlhan
Abi
Yazar : Miyase İlknur Tür: Biyografi

“İlhan Abi” kitabı, salt bir biyografi kitabı olmaktan öte bir çalışma. Bu
kitapta yalnız İlhan Selçuk'un yaşamının izi sürülmüyor. Hem Türkiye
Cumhuriyeti'nin hem de onunla özdeşleşen Cumhuriyet gazetesinin yakın tarihi
anlatılıyor.

HAFTANIN YAZARI

Kültürel
olarak Tanzimat’ın gerisindeyiz

Cumhuriyet’in ilk yüzyılını masaya yatıran Prof. İlber Ortaylı, ‘devletin
kendi adamını kayırma lüksü yoktur’ tespitiyle gelinen aşamada yaşanan
tıkanıklığa işaret ediyor: “Atatürk devrinin kültürel olarak çok gerisindeyiz,
hatta Tanzimat’ın da.”

ÇOK
SATANLAR TÜRKİYE

1

Çıplak
Deniz Çıplak Ada Yaşar Kemal

2

Grinin
Elli Tonu E L James

3

Aşka
Dair İskender Pala

4

Bora'nın
Kitabı Ayşe Kulin

5

Tanrı
Daima Tebdil-i Kıyafet Gezer Laurent Gounelle

6

Yedinci
Gün İhsan Oktay Anar

7

Gözlerini
Sımsıkı Kapat John Verdon

8

Sisle
Gelen Yolcu Jean-Christophe Grange

9

Aklından
Bir Sayı Tut John Verdon

10

Kayıp
Gül - Ekim Yağmurları Serdar Özkan

ÖDÜLLÜ SORU

Bu hafta soruyu doğru cevaplayan 20 şanslı okurumuza Rick Rioardan'ın
Athena'nın İşareti kitabı hediye.

Aşağıdakilerden hangisi Rick Riordan'ın kaleme aldığı bir kitap değildir?

Kayıp
Kahraman

Ejder Kız

Kırmızı
Piramit

Şimşek
Hırsızı

Cevabınızı girmek için sisteme
giriş yapmalısınız.

Üyelik işlemleri sırasında Doğru isim, Soyisim ve adres
bilgilerini göndermeyen kullanıcılarımız Kitap hediyesinden
yararlanamayacaklardır.

Üye
olun

İletişim
Sayfası

Açılış
Sayfam Yap

Künye

Reklam

Radikal Index

Sıkça
Sorulan Sorular

Senden
Haber

Basın İlan Kurumu İlanları

Radikal
Blog

Başa Dön